19 januari — Heilige Canutus IV, koning en martelaar († 1086)
Vandaag viert de Kerk de gedachtenis van de heilige Canutus IV, koning en martelaar. Hij regeerde Denemarken als een christelijk vorst en beijverde zich voor de ordening en rechten van de Kerk. Tijdens een opstand werd hij in Odense in een kerk gedood en zo met het martelaarschap bekroond. Na zijn dood werd hij door de Kerk vereerd en officieel heiligverklaard; hij wordt beschouwd als de eerste heilige van Denemarken.
De heilige Canutus IV en de kerstening van Denemarken
De heilige Canutus IV werd rond 1043 geboren als zoon van koning Sven Estridsson van Denemarken. Hij groeide op in een tijd van politieke onrust en militaire expansie. Als jonge prins nam hij deel aan mislukte expedities tegen Engeland, en leidde hij later tochten in het Oostzeegebied, ook tegen heidense stammen.
Een christelijke samenleving in naam
Vóór de kerstening werd de Noordse wereld gedragen door heidense structuren. De eerste missionaire verkondiging bracht individuele bekeringen, maar liet de bestaande orde vrijwel onveranderd; kerken verdwenen weer en oude gebruiken bleven bestaan. De missionaire arbeid van Ansgar in de 9e eeuw markeert het begin van de kerstening, maar niet haar voltooiing.
De rol van het koningschap
De beslissende wending kwam in de 10e eeuw, toen het Deense koningschap het christendom aannam en bevorderde. Met Harald Blauwtand werd Denemarken officieel christelijk: het christendom werd staatsgodsdienst, kerken en bisschoppen kregen bescherming en christelijke normen kregen een plaats in bestuur en recht. Dit staatsbesluit, vastgelegd op de zogeheten Jellingsteen, betekende echter geen onmiddellijke volksbekering; kerkelijke discipline en ordening bleven zwak.
Canutus IV
Na de dood van zijn halfbroer besteeg Canutus in 1080 de troon. Hij huwde een dochter van de graaf van Vlaanderen en trachtte zijn gezag te versterken. Hij begunstigde de Kerk door schenkingen, ondersteunde klooster- en kerkgemeenschappen in onder meer Dalby, Odense, Roskilde en vooral Lund, en stelde de betaling van de tienden wettelijk verplicht. Ook drong hij aan op naleving van vastentijden.
Dood in Odense
Dit beleid riep verzet op bij adel en boeren die hun oude rechten en bezittingen aangetast zagen. Toen een onderneming richting Engeland vastliep, brak een opstand uit. Canutus moest vluchten en trok zich terug in Odense.
Op 10 juli 1086 drongen rebellen de Sint-Albanskerk binnen, waar de koning met enkele getrouwen de Mis bijwoonde, en doodden hem door een lansstoot bij het altaar. Zijn dood werd als martelaarschap verstaan omdat zij samenhing met zijn handhaving van kerkelijke en christelijke rechtsorde. Zijn liturgische gedachtenis wordt gevierd op 19 januari.
Vergelijking met Thomas Becket
De omstandigheden van Canutus’ dood worden traditioneel vergeleken met die van Thomas Becket. In beide gevallen gaat het om een gewelddadige dood in een kerk, ontstaan uit een conflict over gezag en kerkelijk recht. Het verschil is dat Becket bisschop was tegenover een koning, terwijl Canutus zelf koning was en het recht van de Kerk ondersteunde.
Plaats in de geschiedenis en verering
Na de moord werd een misoogst en daaropvolgende hongersnood door velen gezien als een goddelijke straf, wat samen met wonderverhalen bij zijn graf de verering versterkte. Zijn opvolger bevorderde zijn cultus, en in 1101 bevestigde paus Paschalis II zijn verering officieel.
Canutus IV rust in de crypte van de domkerk van Sint Canutus (Sankt Knuds Kirke) te Odense, gebouwd boven de plaats van zijn martelaarschap. Hij wordt vereerd als patroon van Denemarken en geldt als de eerste heilige van het land. Zijn leven en dood markeren een beslissend moment in de overgang van een christelijke samenleving in naam naar een kerkelijk geordend rijk. Heilige Canutus, bid voor ons