17 januari — Heilige Antonius abt, vader van het monastieke leven († 356)
De heilige Antonius werd geboren rond het jaar 251 in Opper-Egypte, uit welgestelde christelijke ouders. Na hun overlijden hoorde hij tijdens de heilige Mis de woorden van het Evangelie: “Indien gij volmaakt wilt zijn, ga dan, verkoop wat gij bezit en geef het aan de armen.” Hij nam deze woorden letterlijk ter harte, schonk zijn bezittingen weg en vertrouwde de zorg voor zijn zuster toe aan een gemeenschap van maagden.
Antonius zocht aanvankelijk het onderricht van oudere kluizenaars en bezochten om van ieder hun wijze van leven te leren. Om God volmaakter te dienen trok hij zich vervolgens terug in de woestijn. Eerst leefde hij nabij zijn geboortedorp, later sloot hij zich voor langere tijd op in een verlaten gebouw, afgesneden van menselijk verkeer.
In deze afzondering werd hij hevig beproefd. Volgens de overlevering werd Antonius aangevallen door bekoringen en door verschijningen van demonen in allerlei gedaanten. Hij bleef standvastig door vasten, gebed en vertrouwen op Christus. De geestelijke strijd die hij daar doorstond, zou bepalend worden voor het beeld van het monastieke leven in de christelijke traditie.
Antonius en Paulus van Thebe
Tot de meest bekende episoden uit zijn leven behoort zijn bezoek aan de heilige Paulus van Thebe, de eerste kluizenaar. Toen Antonius op hoge leeftijd hoorde dat er een nog oudere heremiet leefde die hem in afzondering was voorgegaan, trok hij diep de woestijn in om hem te ontmoeten. Paulus ontving hem als een broeder; volgens de overlevering bracht een raaf dagelijks brood, en op die dag zelfs een dubbele portie, als teken van Gods voorzienigheid.
Bij een tweede bezoek vond Antonius Paulus stervende. Hij zag diens ziel, begeleid door engelen, ten hemel opstijgen.
Antonius begroef het lichaam van de heilige Paulus met eerbied — een ontmoeting die de geestelijke verbondenheid tussen de eerste kluizenaars zichtbaar maakt en die wij enkele dagen geleden herdachten op het feest van Paulus van Thebe.
Leraar en vader van velen
Na ongeveer twintig jaar van strikte afzondering liet Antonius zich vaker zien. Velen kwamen naar hem toe om raad te vragen, en rondom hem ontstonden gemeenschappen van mannen die zijn levenswijze wilden navolgen. Zonder zelf een kloosterregel te schrijven, werd Antonius zo de vader van het monastieke leven: niet door organisatie, maar door voorbeeld.
Hij leefde eenvoudig, droeg een boetekleed, vastte streng en bracht lange nachten door in gebed. Tegelijk bleef hij nuchter en evenwichtig; hij waarschuwde zijn leerlingen tegen overdreven ascese zonder onderscheiding. Ook trad hij op beslissende momenten naar buiten: tijdens de vervolgingen bezocht hij de gevangen christenen, en later sprak hij zich krachtig uit tegen het arianisme, dat de goddelijkheid van Christus ontkende.
Einde en getuigenis
Antonius stierf in hoge ouderdom, rond het jaar 356. Hij liet zijn leerlingen de plaats van zijn graf geheimhouden, uit verlangen naar volstrekte nederigheid.
Zijn leven werd beschreven door de heilige Athanasius van Alexandrië, bisschop en kerkleraar, de grote verdediger van het geloof in de ware godheid van Christus tegen het arianisme. Athanasius merkt op dat reeds de kennis van de levenswijze van Antonius een wegwijzer tot de deugd is — een oordeel dat eeuwenlang werd bevestigd door de invloed van dit geschrift.
Inleiding op het Leven van de heilige Antonius
Het Leven van de heilige Antonius werd geschreven kort na de dood van Antonius door de heilige Athanasius van Alexandrië, die hem persoonlijk had gekend. Het beschrijft hoe Antonius zijn bezit opgaf, zich terugtrok in de woestijn en daar een leven van gebed, vasten en geestelijke strijd leidde.
Athanasius was bisschop van Alexandrië en kerkleraar, bekend als de grote verdediger van het geloof in de ware godheid van Christus tegen het arianisme.
Het Leven van Antonius heeft een beslissende invloed gehad op de vorming van het christelijk monastieke leven. Het gaf richting aan het kluizenaars- en kloosterideaal in zowel het Oosten als het Westen en werd een maatgevend voorbeeld voor latere generaties monniken.
In zijn Belijdenissen beschrijft de heilige Augustinus hoe de lezing van het Leven van Antonius hem bracht tot bekering: tot het afbreken van zijn vroegere leven en tot de bewuste keuze voor Christus en voor de Kerk.
De volledige tekst van het Leven van de heilige Antonius door de heilige Athanasius van Alexandrië is hier te lezen: Het leven van de heilige Antonius.