H. Bernardus van Clairvaux

Bernardus als monnik

Bernardus trad in 1113 in bij Cîteaux en werd twee jaar later uitgezonden naar Clairvaux. Daar bleef hij tot zijn dood abt. Zijn brieven laten duidelijk zien wat hij onder het monnikenleven verstond. Arbeid, afzondering en vrijwillige armoede, dat zijn de tekenen van de monnik. Zij maken het monastieke leven voortreffelijk. Aan abt Suger van Saint-Denis beschreef Bernardus het klooster nadat de wereldse drukte er was teruggedrongen. Nu is er tijd voor de dienst van God, voor zelfbeheersing en gehoorzaamheid en voor aandachtige lezing van de Heilige Schrift. Stilte en voortdurende rust van alle wereldse beroering maken de ziel geschikt voor de overweging van de hemelse dingen. De moeizame oefening van het kloosterleven en de gestrengheid van de onthouding worden verlicht door de zoetheid van psalmen en hymnen. Ook over de gehoorzaamheid spreekt Bernardus uit eigen ervaring. Ik heb zelf ervaren dat het veel gemakkelijker en veiliger is vele anderen te besturen dan mijzelf alleen. De monnik behoort zich daarom niet aan zijn eigen oordeel over te laten. Aan een voormalige abt schrijft Bernardus dat deze eenvoudig tussen zijn broeders moet leven, aan God toegewijd, onderworpen aan zijn overste, eerbiedig jegens de ouderen en dienstvaardig jegens de jongeren. In een andere brief zegt Bernardus nog scherper wat hij als de eigenlijke roeping van de monnik beschouwde. Het is niet de taak van een monnik, die ik schijn te zijn, om te onderrichten, maar om zijn zonden te bewenen. Daarom ben ik uit de wereld gevlucht en verblijf ik in de afzondering.

Bernardus en Clairvaux

Cluny was sinds de tiende eeuw het grote centrum van een hervormde benedictijnse kloosterbeweging, die zich over een groot deel van Europa had verbreid. Cîteaux werd in 1098 gesticht als een nieuwe hervorming binnen de benedictijnse traditie, met een strengere terugkeer tot de Regel van de H. Benedictus en een eenvoudiger kloosterleven. De geest die de nieuwe gemeenschap van Cîteaux bezielde, verschilde zoveel mogelijk van die welke de monniken van Cluny beheerste. Zij kenmerkte zich door volstrekte zelfverloochening, strenge eenvoud in alles wat de uiterlijke eredienst betrof, volledige en onvoorwaardelijke onderwerping aan het gezag van de bisschop van het diocees en een volkomen verzaking aan alle wereldlijke aangelegenheden. Alles aan hen, tot zelfs het witte habijt dat in de plaats van het zwarte was gekomen, maakte dit onderscheid des te duidelijker. Na de dood van Robert werd de orde in 1119 in een vaste vorm gebracht en haar inrichting voltooid door de aanneming van het Handvest der Liefde, de Charta Caritatis, dat bepaalde dat iedere handeling van haar leden door de wet der liefde moest worden bestuurd. De regel was zo streng dat drie abten elkaar opvolgden voordat er ook maar één toetreding tot de aanvankelijk kleine gemeenschap plaatsvond en sommigen zelfs door haar gestrengheid werden afgeschrikt. Toch herkenden tijdgenoten in het leven van de monniken van Cîteaux het volmaakte beeld van het apostolische tijdperk. Toen de H. Bernardus in 1113 een van hen werd, verwierf de orde een aanzien dat haar spoedig verhief boven de beroemdste kloostergemeenschappen van die tijd. Bernardus trad met ongeveer dertig jonge mannen, die hij uit zijn verwanten en vrienden om zich heen had verzameld, in het klooster van Cîteaux. Bijna drie jaar later stichtte hij een nieuw klooster van dezelfde orde in een woest en eenzaam dal, door bergen omsloten, in het bisdom Langres. Dit dal, dat vroeger een toevluchtsoord voor rovers was geweest, droeg de naam Vallis Absintialis, het Dal van Alsem. Nadat het ontgonnen was, ontving het de naam Clara Vallis, het Heldere Dal, en het nieuwe klooster werd dienovereenkomstig Clairvaux genoemd. Bernardus was toen slechts vijfentwintig jaar oud. Het klooster van Clairvaux werd een voorbeeld van het monastieke leven. Zo groot was het gezag en de invloed die de orde door de naam van Bernardus verwierf, dat haar leden Bernardijnen werden genoemd. Reeds vóór zijn dood had de orde zich over ieder land van Europa verspreid en telde zij tweeduizend kloosters. Uit alle streken, uit Frankrijk, Italië en Spanje, uit Duitsland en Zwitserland, uit Engeland en Ierland, uit Denemarken en Zweden, kwamen leerlingen van de in Clairvaux gevormde monniken om in verre landen kloosters te stichten naar het voorbeeld dat Bernardus hun had nagelaten. In dat verlaten dal, aan de voet van eenzame bergen, verstomde het gewoel der wereld. In de stille cellen vonden talloze zielen vrede en rust en menig gebroken hart troost en verademing. Een monnik van Cîteaux schreef hoe veel gelukkiger hij daar was, in een van hun nederige woningen en in de beoefening der wijsheid, dan wanneer hij met zijn vriend te midden van de pracht der grote steden zou leven. De kronieken van de orde zijn vervuld van de levens van heiligen. Uit haar kwamen grote staatslieden en bestuurders der Kerk voort. Ook de landbouw had veel aan haar te danken en de lagere standen niet weinig van de verbetering van hun toestand. Haar invloed werd overal gevoeld. Zelfs andere kloosterorden, die gewoonlijk met grote gehechtheid over hun eigen regel en overleveringen waakten, hervormden soms hun kloosters naar het voorbeeld van Clairvaux. Bron: Johann Baptist Alzog, Manual of Universal Church History, vol. II.

Bernardus en de cisterciënzer abdij

De hervorming van Cîteaux kreeg ook gestalte in de bouw van haar kloosters. De cisterciënzers bouwden grote en machtige abdijen, maar hun schoonheid moest voortkomen uit orde, maat en eenvoud en niet uit kostbare versiering. De kloosterkerk was vóór alles de plaats van het koorgebed. Niets mocht de monnik afleiden van het doel waarvoor hij de wereld had verlaten. Bernardus heeft deze opvatting met grote kracht verdedigd. In zijn Apologia ad Guillelmum, geschreven voor Willem van Saint-Thierry, keerde hij zich tegen de rijkdom en overdaad die hij in sommige kloosterkerken aantrof. Hij noemt de buitensporige hoogte en lengte van kerken, kostbare beschilderingen en allerlei gebeeldhouwde voorstellingen. Vooral in een klooster achtte hij zulke pracht ongepast. Wat voor de gelovigen in een kerk nog een plaats kon hebben, kon voor monniken een verstrooiing worden tijdens lezing, gebed en overweging. Zijn kritiek richtte zich niet tegen schoonheid zelf. Zij vloeide voort uit hetzelfde ideaal van zelfverloochening en eenvoud dat het leven van Cîteaux bepaalde. Wanneer monniken vrijwillig de armoede hadden gekozen, behoorde ook hun kerk daarvan te getuigen. Bernardus stelde daarom de vraag waarom voor hen goud en kostbare versiering nodig zouden zijn en waarom het oog door een veelheid van voorstellingen moest worden beziggehouden waar de geest zich op God behoorde te richten. Onder het grote gezag van Bernardus verbreidde dit kloosterideaal zich vanuit Clairvaux over Europa. De cisterciënzer abdijen kregen daardoor een eigen en indrukwekkend karakter. Zij konden monumentaal van omvang zijn, maar bleven streng van vorm. Muren, pijlers, bogen en gewelven bepaalden de ruimte. Het licht viel op vrijwel onversierde steen. Juist de vereniging van grote bouwkracht met deze ingetogenheid gaf de cisterciënzer abdijen hun uitzonderlijke schoonheid. Fontenay werd in 1119 vanuit Clairvaux gesticht en behoort tot de oudste en gaafst bewaarde voorbeelden van deze vroege cisterciënzer bouwkunst.