Feest wijding van de aartsbasiliek van de Allerheiligste Verlosser

Ildefonso Schuster O.S.B. — De wijding van het Lateraan

Uit: Ildefonso Schuster O.S.B., The Sacramentary, blz. 254–262. Nederlandse vertaling, met enige bekorting van de liturgische gebeden.

De oorsprong van het feest

Dit feest, dat bestemd was om zo belangrijk te worden, verschijnt in de Latijnse ritus eerst tegen de twaalfde eeuw. De Ordines Romani vermelden namelijk dat bij deze gelegenheid de kerk met guirlandes werd versierd en dat de paus zelf de Mis en de Vespers van het feest vierde. Wij weten niet op welke datum de wijding van het Lateraan oorspronkelijk plaatsvond, noch om welke reden de verjaardag van deze kerkwijding, die aanvankelijk aan de klassieke liturgische overlevering onbekend was, later werd ingevoerd. Wanneer men bedenkt dat zij plaatsvond enige dagen vóór de jaarlijkse herdenking van de kerkwijding van de basilieken van de HH. Petrus en Paulus, is het niet uitgesloten dat deze feesten met elkaar verband hielden. Men wilde aldus binnen vijftien dagen de wijding herdenken van de drie grote Constantijnse basilieken van Rome.

Het blijft echter een feit dat het Martyrologium van de H. Hiëronymus, hoewel het de wijding vermeldt van basilieken die door paus Sixtus III werden gebouwd of hersteld, zoals de basiliek van Maria de Meerdere op 5 augustus, de Sint-Pieter ad vincula op 1 augustus en de basilieken van de HH. Sixtus, Hippolytus en Laurentius op 2 november, geen melding maakt van de kerkwijding die onder paus Sylvester aan de Via Cornelia en aan de Via Ostiensis werd gevierd, noch van die van het Lateraan. Wij weten dus niet waarom juist 9 november te Rome werd gekozen als verjaardag van de wijding van de basiliek van de Verlosser. Mogelijk was dit de datum van de wijding van San Salvatore in Thermis, een kerk die verbonden was met Constantijn de Grote, haar eerste stichter. In de loop der tijden kan de dedicatio Sancti Salvatoris echter de benaming zijn geworden voor alle kerken van de stad die aan de Verlosser waren toegewijd, met inbegrip van de Lateraanse basiliek.

Er bestaat nog een andere veronderstelling. Op deze dag herdenken de oosterse Kerken een wonderbaar beeld van de Verlosser dat, toen het door de Joden te Beiroet werd geschonden, bloeddruppels zou hebben uitgestort. Het is mogelijk dat dit oosterse feest van de Verlosser, dat onder de Latijnse volkeren bekend werd en in de martyrologia werd opgenomen, de eerste oorsprong vormde van de Romeinse plechtigheid ter ere van de basiliek van de Verlosser in het Lateraan. Maar in plaats van de geschiedenis van het huidige feest terug te voeren tot de tijd van paus Sylvester, lijkt het aannemelijker haar in verband te brengen met de plechtigheid die onder Sergius III (904–911) in het Lateraan werd gehouden, toen deze paus de eerbiedwaardige Constantijnse basiliek herstelde, nadat zij in 897 was ingestort. Dit zijn vraagstukken die voorlopig onbeantwoord moeten blijven. Met zekerheid kunnen wij slechts zeggen dat de Dedicatio Sancti Salvatoris een overlevering van acht eeuwen achter zich heeft en daarom een eerbiedwaardige ouderdom bezit.

Het Lateraan en de pausen

Het Lateraan wordt voor het eerst in de kerkgeschiedenis vermeld in het jaar 313, toen volgens Optatus van Mileve binnen zijn muren een concilie tegen de donatisten werd gehouden: Convenerunt in domum Faustae in Lateranis. Omstreeks deze tijd schonk Constantijn aan de Kerk van Rome het oude paleis van de Laterani, dat waarschijnlijk in zijn bezit was gekomen als onderdeel van de bruidsschat van zijn vrouw Fausta, de zuster van Maxentius. Vanaf die tijd werd het Lateraan de gewone verblijfplaats van de pausen. Het mag daarom beschouwd worden als een gedenkteken van de lange reeks heilige pausen die er gedurende bijna tien eeuwen woonden. Deze muren, die thans bijna tweeduizend jaar oud zijn, zijn getuige geweest van vele belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis, die ook in de dichtkunst en in de kunst hun neerslag hebben gevonden. Zij boden onderdak aan een reeks pausen die langer regeerde dan enige koninklijke dynastie.

Hier vond volgens de overlevering, op aanwijzing van paus Sylvester, de omvorming plaats van het eerste heidense gebouw tot een christelijke basiliek, toegewijd aan de Verlosser. Zo werden de baden van het oude paleis van Plautius Lateranus, een slachtoffer van de wreedheid van Nero, veranderd in een christelijke doopkapel. Daarmee werd de overwinning van het Kruis zichtbaar, dat de heidense keizer tevergeefs had getracht uit de stad van de zeven heuvelen uit te wissen. Het paleis dat hij zich had toegeëigend, werd drie eeuwen later het erfdeel van de opvolgers van de H. Petrus.

In de eerste eeuwen waarover wij hier spreken, zou de vraag of het Lateraan dan wel de Vaticaanse basiliek de kathedraal van Rome was, niet zijn opgekomen. Van een kathedraal van Rome spreken in de vroege middeleeuwen zou een anachronisme zijn. Volgens het liturgische stelsel van de statiekerken celebreerde de paus namelijk niet slechts in één kerk, maar in alle basilieken en titelkerken, zowel binnen als buiten de stad. Hij verbleef weliswaar in het paleis van Fausta, maar wanneer hij een plechtigheid vierde, zoals Driekoningen, het Doopsel des Heren, Hemelvaart, Pinksteren of de priesterwijdingen en pauselijke kroningen, vond de statie steeds plaats in de Sint-Pieter. Daar bevond zich immers de doopkapel, waar de Cathedra van de H. Petrus werd bewaard. Daar begon de paus zijn pontificaat en daar werd hij ook begraven wanneer zijn pontificaat ten einde liep. Toen het stelsel van de statiekerken in verval raakte en de wereldlijke macht van de paus toenam, ontstond de opvatting dat het Lateraan, als pauselijke residentie, ook onder de andere titelkerken van de stad de rang van kathedraal moest innemen. Deze opvatting ontwikkelde zich geleidelijk en werd in de achtste eeuw bevestigd, toen het episcopium tevens de zetel van het bestuur werd en de opvolger van Sylvester de dubbele erfenis van Petrus en Constantijn in handen hield.

Tegenover de verschillende monastieke, kapittel- en bisschoppelijke rechtsgebieden, die destijds de vele heiligdommen van Rome onder elkaar betwistten, werd de basiliek van de Verlosser het zinnebeeld van het universele gezag van de paus. Daarom achtte men het niet passend dat de goddelijke lofzangen op deze heilige plaats door eenvoudige monniken of geestelijken werden gezongen. Reeds vele eeuwen bestond de gewoonte dat de priesters van de naburige titelkerken beurtelings de Mis vierden bij het graf van de Prinsen der Apostelen. Zo celebreerden voortaan ook aan het altaar van het Lateraan de bisschoppen suburbicarii als celebranten in de kathedraal van de paus. Dit vormde het eerste begin van het college van kardinalen rondom de paus.

De moeder van alle kerken

Dit alles wordt tot uitdrukking gebracht in het beroemde opschrift in Leonijnse verzen, dat boven de voorhal van het Lateraan was aangebracht:

Dogmate papali datur ac simul imperiali
Quod sim cunctarum mater ecclesiarum.
Hic Salvatoris caelestis regna datoris
Nomine sanxerunt cum cuncta peracta fuerunt.
Quaeso vos ex toto conversi supplice voto
Nostra quod haec aedes tibi Christe sit inclyta sedes.

Krachtens pauselijk en keizerlijk besluit ben ik de moeder van alle kerken. Toen het gebouw voltooid was, werd het geheiligd in de naam van de Verlosser, de hemelse Gever van het Koninkrijk. Met ootmoedig gebed wenden wij ons tot U, o Christus, en smeken wij dat Gij deze tempel tot Uw roemrijke zetel maakt.

Als pauselijke kathedraal en moeder van alle kerken werd de basiliek van de Verlosser in de ogen van de katholieke wereld bekleed met de waardigheid van het pauselijk gezag. Dante heeft dit in zijn tijd uitgedrukt in de volgende verzen:

Vedendo Roma e l’ardua sua opra
Stupefaceansi, quando Laterano
Alle cose mortali andò di sopra.

Toen men Rome en haar verheven werken aanschouwde, stond men verbaasd dat het Lateraan alle sterfelijke bouwwerken overtrof.

Ook de liturgie heeft dit geloof, dat in de christelijke huisgezinnen werd bewaard, door haar gebruiken bevestigd. Paus Pius X verhief de verjaardag van de kerkwijding, die wij heden vieren, tot de rang van een dubbel feest der tweede klasse voor de gehele Latijnse Kerk, zodat deze onder de grote feesten van het kerkelijk jaar werd opgenomen. Daarmee is de vraag die eenmaal werd opgeworpen, of de Vaticaanse dan wel de Lateraanse basiliek de waardigheid van pauselijke kathedraal toekwam, door de liturgie beslist ten gunste van de basiliek van de Verlosser.

Wij behoren met eerbied vervuld te zijn wanneer wij de drempel van dit heiligdom overschrijden, waar de Romeinen na de grote overwinning van Constantijn bij de Saxa Rubra voor het eerst de blijde overwinningsroep lieten weerklinken: EN TOYTO NIKA. In hoc vinces. Hier heeft de Romeinse Stoel, gedurende lange eeuwen van strijd en overwinning, van vernedering en zegepraal, tegen de wereld gestreden en haar overwonnen. Met dit teken van het Kruis hebben zelfs de poorten der hel, de portae inferi, de Kerk nooit overweldigd.

De Mis van de kerkwijding

Wij hebben reeds gezegd dat het feest niet van zeer hoge ouderdom is. Om die reden is ook de Mis niet oorspronkelijk, maar geheel overgenomen van die van 13 mei, het feest van de wijding van het Pantheon. In de oude Romeinse liturgie werden de verjaardagen van kerkwijdingen steeds beschouwd als feesten ter ere van de heiligen aan wie de kerk was toegewijd en wier officie dan ook werd gevierd. De feesten van de HH. Filippus en Jakobus op 1 mei, van de H. Petrus in de ketenen op 1 augustus, van de H. Maria de Meerdere op 5 augustus, van de H. Michaël op 29 september en van de H. Cecilia op 22 november waren oorspronkelijk herdenkingen van de kerkwijding van hun basilieken te Rome.

Indien het huidige feest oorspronkelijk was geweest, zou het Sacramentarium bijvoorbeeld een eigen Mis van Christus Koning hebben bezeten, ter ere van de Verlosser, in plaats van gebruik te maken van de gemeenschappelijke dedicationis ecclesiae. De Lateraanse basiliek was daarentegen verplicht het feest van de Gedaanteverandering aan te nemen, dat pas onder Calixtus III werd ingesteld, als haar titelfeest.

De collecten zijn die welke in het Gregoriaans Sacramentarium worden beschreven:

O God, die ons van jaar tot jaar opnieuw de dag van de wijding van deze Uw heilige tempel doet vieren en ons steeds in gezondheid bewaart om aan deze heilige geheimen deel te nemen, verhoor genadig de gebeden van Uw volk en geef dat ieder die deze tempel binnentreedt om U om weldaden te smeken, zich mag verheugen over de vervulling van zijn gebeden.

Het is niet hetzelfde in afzondering te bidden, of te bidden in het gewijde heiligdom en deel te nemen aan de plechtigheden van de katholieke liturgie. Door haar wijding is de kerk de troon van Gods barmhartigheid geworden, de plaats die Hij heeft uitgekozen en waar Hij zich in het bijzonder verwaardigt ons heil te bewerken. Hier weten wij dat Hij naar onze gebeden luistert. Hier heeft Jezus beloofd dat Hij, te midden van de vergadering der gelovigen, de plechtige, openbare en gezamenlijke aanbidding die Hem toekomt, zal ontvangen.

Zoals een bliksemafleider, die de bliksem aantrekt, de bewoners van een gebouw beschermt, zo doet de Kerk, door de kracht van de wijding van een heiligdom, op iedere plaats een altaar der verzoening oprichten, waar de engel Gods tegenwoordig is, waar Zijn hart altijd aanwezig is en waar de kracht van Zijn aanbiddelijke Naam wordt gevoeld.

Om deze reden hebben onze voorouders nooit nagelaten een altaar te wijden en iedere kerk of kapel, hoe klein ook, plechtig te consacreren. Wij weten dat de H. Carolus Borromeus in minder dan drie weken vijftien kerken wijdde en dat paus Benedictus XIII, die vele honderden altaren zowel te Rome als elders consacreerde, de bisschoppen aanspoorde om ten minste alle parochiekerken van hun bisdom te wijden.

Tegenwoordig worden, als gevolg van een overdreven verlangen alles te vereenvoudigen, oude altaarstenen in nieuwe altaren geplaatst en worden moderne gebouwen die voor de eredienst bestemd zijn, dikwijls geopend nadat zij slechts door een priester zijn gezegend. Dit schijnt te wijzen op gebrek aan geloof en godsdienstige ijver. Velen beseffen niet dat het allerminst wenselijk is dat hetzelfde gebouw zowel als plaats van eredienst als parochiezaal dienstdoet. Dit alles is niet in overeenstemming met de geest van de Kerk. Het berooft het volk niet alleen van de bijzondere genaden en de geestelijke kracht die aan gewijde kerkgebouwen en altaren verbonden zijn, maar doet het ook de zin verliezen voor de godsvrucht die aan het huis van God verschuldigd is.

Het officie voor de kerkwijding is niet alleen prachtig, maar ook bijzonder leerzaam. Wanneer de bevolking tegenwoordig de heiligheid van een gewijde plaats niet meer begrijpt, komt dit doordat zij niet langer de stem van de liturgie hoort, die in vroegere jaren de catechismus verklaarde. Legem credendi lex statuat supplicandi. Wij hebben een lange weg afgelegd sinds de dagen van het geloof, toen de eerbied voor gewijde voorwerpen zo groot was dat zelfs de doeken waarmee het altaar was bedekt, als relieken werden bewaard.

De kerk als huis van gebed

In de geest van de oude liturgie was de wezenlijke rite voor de wijding van een nieuwe kerk de viering van het eucharistisch Offer. Het ritueel dat in het Pontificale Romanum wordt voorgeschreven, omvat een langdurige plechtigheid, gevolgd door de Heilige Mis. De gebeden van het Gregoriaans Sacramentarium vragen dat God de tempel door Zijn tegenwoordigheid verheerlijkt en allen die daar tot Hem bidden, Zijn bescherming en hulp verleent. Wanneer wij dus de kerk van God binnengaan en Hem de verlangens van ons hart bekendmaken, staat ons gebed niet op zichzelf, maar wordt het vergezeld door dat van de heilige liturgie. De stem van de Kerk, Zijn bruid, heeft grote macht bij God en verkrijgt voor ons Zijn genade en barmhartigheid.

De naam die aan de kerk of het huis van gebed wordt gegeven, domus orationis, moet ons helpen het theologisch belang van de liturgie te begrijpen: het openbare gebed van de Kerk. Naast het persoonlijke gebed dat ieder van ons verricht, in cubiculo, clauso ostio, in zijn binnenkamer, met gesloten deur, tot zijn hemelse Vader, bestaat er nog een ander gebed, openbaar en gemeenschappelijk, dat de christelijke samenleving als één lichaam tot God verheft. Dit openbare gebed, dat door Christus en Zijn apostelen zo dikwijls is aanbevolen, is van zo groot belang en is zo heilig, dat het zijn heiligheid als het ware meedeelt aan de plaats waar het wordt gevierd. Daarom wordt het huis van God domus orationis genoemd, huis van gebed.

De betekenis van de kerkwijding

Het is goed aandachtig stil te staan bij de klassieke opvatting van de dedicatio, de kerkwijding. Wij modernen, geheel in beslag genomen door het denkbeeld van praktisch nut, richten plaatsen van eredienst voornamelijk op omdat de behoeften van de bevolking dit vereisen. Zij worden met een godsdienstige plechtigheid ingewijd, zoals het ritueel voorschrijft, maar dit wordt dikwijls als een bijkomstigheid beschouwd. Hoewel het ritueel niet wordt weggelaten, heeft het toch niet meer de eerste plaats in onze gedachten.

De ouden dachten daar geheel anders over. De Kerk bestaat voor het volk. In de ogen van de ouden bestond de Kerk echter allereerst voor God. Zonder enige gedachte aan openbaar nut werden het altaar en de tempel als wijgeschenken aan de godheid aangeboden, door een heilige en plechtige rite aan haar toegewijd: dedicatio. In vele klassieke tempels mocht het volk het heiligdom niet binnengaan, omdat dit door de godheid werd bewoond. Het offeraltaar stond buiten, boven aan een trap. In de vroege middeleeuwen waren te Rome, Ravenna, Milaan en Bologna verschillende basilieken in groepen bijeengebracht of op korte afstand van elkaar gelegen, zoals vooral het geval was bij de benedictijner abdijen. Het aantal van deze heilige plaatsen kwam niet voort uit enige behoefte van de bevolking. Zij droegen veeleer het karakter van wijgeschenken. De Longobarden bouwden overal in het land kerken en bidplaatsen. Daarom vindt men in de oude Italiaanse steden een groot aantal godsdienstige gebouwen, die zeker niet werden opgericht voor het gemak van de bevolking, aangezien sommige van deze kapellen wegens hun geringe afmetingen niet eens een groot aantal gelovigen konden bevatten.

De stichters van deze bidplaatsen konden slechts één doel voor ogen hebben gehad: een offergave te brengen, een dedicatio. Al deze gewijde gebouwen, altaren en kapellen waren munera, gedenktekenen of wijgeschenken, aangeboden aan de majesteit van God als dankzegging voor ontvangen weldaden of ter gedachtenis aan een heilige.

Wij kunnen hier, ter ere van de basiliek van de Verlosser, de Leonijnse verzen aanhalen die de pauselijke troon beschrijven, opgericht in de apsis van het Lateraan:

Haec est papalis sedes et pontificalis,
Praesidet et Christi de iure vicarius isti.
Et quia iure datur sedes Romana vocatur,
Nec debet vere nisi solus Papa sedere.
Et quia sublimis alii subduntur in imis.

Dit is de pauselijke en pontificale zetel, waarop krachtens zijn recht de plaatsbekleder van Christus zetelt. Omdat deze zetel hem rechtens toekomt, wordt hij de Romeinse Stoel genoemd. Niemand anders dan de paus behoort daarop plaats te nemen. Omdat deze zetel verheven is, zijn alle andere daaraan ondergeschikt.

Terug naar boven