H. Martinus van Tours

Gebed tot de H. Martinus van Tours

O heilige Martinus, heb medelijden met de diepte van onze ellende! De winter, een winter noodlottiger dan die waarin gij uw mantel hebt gedeeld, woedt over de wereld. Velen komen om in de ijzige nacht, veroorzaakt door het uitdoven van het geloof en het verkoelen van de liefde. Kom de ongelukkigen te hulp, die door hun noodlottige verstarring er zelfs niet aan denken om hulp te vragen. Kom hun tegemoet zonder hun gebed af te wachten, in de naam van Christus, op wie de arme van Amiens zich beriep, terwijl zij Zijn naam niet eens meer op hun lippen weten te vinden. Hun naaktheid is echter nog erger dan die van de bedelaar, want zij zijn beroofd van het kleed der genade, dat hun vaderen, nadat zij het van u hadden ontvangen, van geslacht op geslacht hebben doorgegeven.

Hoe beklagenswaardig is vooral de armoede geworden van Frankrijk, dat gij eertijds zo rijk hebt gemaakt aan hemelse zegeningen en waar uw weldaden met zulke beledigingen werden vergolden! Gewaardig u niettemin te aanschouwen hoe in onze dagen een begin is gemaakt met het herstel, bij uw heilig graf, dat aan onze kinderlijke verering is teruggegeven. Zie neer op de godsvrucht van die grote christenen, wier harten, evenals de vrijgevigheid van de menigten, zich opgewassen hebben getoond tegen de omvangrijkste ondernemingen. Aanschouw de pelgrims die, hoe gering hun aantal voorlopig ook nog is, opnieuw de weg naar Tours inslaan, die volkeren en koningen in de beste tijden van onze geschiedenis hebben bewandeld.

Zou deze geschiedenis, die de geschiedenis was van de schoonste dagen der Kerk en van de heerschappij van Christus Koning, o Martinus, dan ten einde zijn? Laat de vijand in gedachten reeds onze grafsteen verzegelen. Maar het verhaal van uw wonderen leert ons dat gij zelfs de doden weer op hun voeten kunt doen staan. Was de catechumeen van Ligugé niet reeds uit het getal der levenden geschrapt, toen gij hem tot het leven en tot het doopsel terugriept? Zelfs wanneer wij, evenals hij, reeds zouden behoren tot degenen aan wie de Heer niet meer denkt, mag de mens of het volk dat Martinus tot beschermer en vader heeft, de hoop niet opgeven.

Indien gij u gewaardigt ons indachtig te blijven, zullen de engelen opnieuw tot de opperste Rechter zeggen: Dit is degene, dit is het volk, voor wie Martinus bidt. En zij zullen het bevel ontvangen ons weg te voeren uit de duistere oorden waar de volkeren zonder roem een kwijnend bestaan leiden, om ons terug te geven aan Martinus en aan de verheven bestemming die wij aan zijn bijzondere liefde te danken hebben.

Wij weten evenwel dat uw ijver voor de uitbreiding van het Rijk Gods geen grenzen kende. Bezielt, versterkt en vermeerdert daarom de apostelen die overal ter wereld, zoals gij dat eertijds bij ons hebt gedaan, de laatste overblijfselen van het ongeloof bestrijden. Breng het christelijke Europa, waar uw naam zo groot is gebleven, terug tot de eenheid die door ketterij en scheuring tot ongeluk van de volkeren werd vernietigd.

Bewaar, ondanks zoveel tegenwerkende krachten, het edele land waar gij geboren zijt op zijn ereplaats en in zijn tradities van moedige trouw. Mogen uw godvruchtige vereerders overal ondervinden dat de arm van Martinus nog altijd machtig genoeg is om degenen te beschermen die hem aanroepen.

Heden, zo zingt de Kerk, verheugen zich de engelen in de hemel, verkondigen de heiligen uw heerlijkheid en omringen de maagden u, terwijl zij zeggen: Blijf altijd bij ons! Is dit niet de voortzetting van hetgeen uw leven op aarde was, toen gij en de maagden elkander in zo aandoenlijke verering wedijverend eer bewezen? Toen Maria, hun Koningin, vergezeld van Thecla en Agnes, er reeds behagen in schepte lange uren in uw cel te Marmoutier door te brengen, die, zoals uw levensbeschrijver ons vertelt, gelijk was geworden aan de verblijven der engelen?

In navolging van hun broeders en zusters in de hemel wenden maagden en monniken, geestelijken en bisschoppen zich tot u, zonder te vrezen dat hun grote aantal iemand van hen aan uw voeten tekort zal doen. Zij weten immers dat uw leven alleen reeds voldoende is om hen allen te verlichten en dat één enkele blik van Martinus hun de zegeningen des Heren zal verzekeren.

Het Sint-Maartensfeest en de oude volksgebruiken

Op 11 november viert de Kerk het feest van de H. Martinus van Tours († 397), een van de meest vereerde heiligen van het christelijke Westen. Zijn feestdag groeide in de middeleeuwen uit tot een belangrijke gebeurtenis in het kerkelijke en maatschappelijke leven. Naast de plechtigheden in de kerken ontstonden talrijke volksgebruiken, waarvan sommige tot op de huidige dag zijn blijven bestaan. De datum van 11 november is niet de sterfdag van Martinus, die op 8 november overleed, maar de dag van zijn begrafenis te Tours. Zijn graf werd al spoedig een belangrijk bedevaartsoord. Kerken en kloosters werden aan hem toegewijd en in vele streken van Europa behoorde Sint-Maarten tot de grote feesten van het kerkelijke jaar. Sint-Maarten viel op een belangrijk ogenblik in het landbouwjaar. De oogst was binnengehaald, het vee werd voor de winter op stal gebracht en de voorraden werden aangelegd. In verschillende streken werden pachtgelden en andere verplichtingen rond deze datum voldaan. Het feest markeerde daarmee ook in het dagelijks leven de overgang van de herfst naar de winter. Bovendien ging aan Kerstmis vanouds in bepaalde kerken een langere vastentijd vooraf, die soms reeds na het feest van Sint-Maarten begon. Daardoor kreeg de feestdag ook het karakter van een laatste gelegenheid tot overvloedig eten en drinken vóór de tijd van onthouding. Tot de traditionele gerechten behoorde de Sint-Maartensgans, die vooral in Duitsland en andere delen van Midden-Europa bekend bleef. Ook het drinken van de jonge wijn behoorde tot de gebruiken van deze dag. De nieuwe wijn van de najaarsoogst werd geproefd en soms uitgedeeld aan de bevolking.

Een opmerkelijke voorstelling van dit volksfeest is het schilderij De wijn van Sint-Maartensdag van Pieter Bruegel de Oude, vervaardigd omstreeks 1566–1567 en tegenwoordig bewaard in het Museo Nacional del Prado te Madrid. Bruegel schilderde een grote menigte die zich rondom een reusachtig wijnvat verdringt. Mannen, vrouwen en kinderen proberen zoveel mogelijk wijn te bemachtigen. Sommigen klimmen op het vat, anderen houden kruiken, kannen en andere voorwerpen omhoog. Er wordt geduwd en gevochten. Enkele personen zijn reeds dronken en liggen op de grond. De schilder toont daarmee niet alleen de levendigheid van een zestiende-eeuws volksfeest, maar ook de onmatigheid waartoe dergelijke vieringen konden vervallen. Rechts in het schilderij bevindt zich een veel rustiger tafereel. Daar rijdt de H. Martinus op een wit paard. Met zijn zwaard verdeelt hij zijn mantel om een gedeelte ervan aan een arme man te schenken. Het is de beroemde gebeurtenis bij de stadspoort van Amiens, die door zijn leerling Sulpicius Severus werd opgetekend. Het contrast is opvallend. Terwijl de menigte zich verdringt om wijn te verkrijgen, deelt Martinus uit van hetgeen hij zelf bezit. De tegenstelling tussen de onmatigheid van het volksfeest en de liefdadigheid van de heilige vormt een wezenlijk onderdeel van de voorstelling. Bruegel heeft het tafereel van de manteldeling niet op de voorgrond geplaatst. Men moet de heilige bijna zoeken te midden van het rumoer. Juist daardoor onderscheidt zijn stille daad van barmhartigheid zich van de onrust om hem heen.

Naast de uitbundige feestviering kende Sint-Maarten een andere, oude gewoonte: het uitdelen van aalmoezen aan de armen. De H. Martinus werd bij uitstek vereerd als voorbeeld van christelijke naastenliefde. Het verhaal van zijn gedeelde mantel was algemeen bekend. Op zijn feestdag konden armen en behoeftigen bij welgestelde inwoners om voedsel, geld of andere ondersteuning vragen. Vooral aan het begin van de winter waren dergelijke giften van groot belang. In de Nederlanden ontwikkelde zich hieruit een gebruik waarbij mensen langs de huizen trokken om iets te ontvangen. In de loop der eeuwen gingen vooral kinderen aan deze bedeltochten deelnemen. Zij zongen liederen en kregen daarvoor voedsel, fruit, geld of later snoepgoed. Het Sint-Maartenszingen is een voortzetting van deze oude feestelijke bedeltradities, al is niet precies vast te stellen wanneer de afzonderlijke gebruiken hun huidige vorm kregen. Bij het Sint-Maartensfeest horen ook vanouds licht en vuur. In verschillende streken werden grote Sint-Maartensvuren ontstoken. Elders trokken groepen mensen met fakkels of andere lichtbronnen rond. Later werden vooral kinderen de dragers van deze lichtjes. Zij gebruikten onder meer uitgeholde bieten of rapen waarin een kaars werd geplaatst. In de twintigste eeuw werden papieren lampionnen steeds gebruikelijker. De precieze oorsprong van de lichtgebruiken is niet met zekerheid bekend. Zij worden in verband gebracht met oudere wintergebruiken en de Sint-Maartensvuren. Het zou echter te ver gaan de huidige lampionnentocht rechtstreeks af te leiden uit één bepaalde gebeurtenis uit het leven van Martinus. In Nederland bleef de traditie vooral in bepaalde noordelijke en westelijke streken levend, onder meer in Noord-Holland, Friesland, Groningen en Utrecht. Ook elders bestaan plaatselijke Sint-Maartensgebruiken.

Wanneer het op 11 november donker wordt, trekken kinderen met hun lampionnen door de straten. Zij bellen bij de huizen aan en zingen een Sint-Maartenslied. Als beloning ontvangen zij fruit, snoepgoed of iets anders lekkers. Een van de oude liederen begint met de woorden:

In oudere versies wordt ook de bewoner van het huis aangesproken, met de wens dat God zijn vrijgevigheid zal belonen. Daarmee is de herinnering aan het oorspronkelijke bedelgebruik nog duidelijk aanwezig. Het huidige Sint-Maartensfeest is in veel plaatsen voornamelijk een kinderfeest geworden. De oorspronkelijke kerkelijke betekenis is daarbij dikwijls op de achtergrond geraakt. Toch draagt het gebruik nog altijd de naam van de heilige bisschop van Tours, wiens barmhartigheid eeuwenlang tot voorbeeld diende. Het uitdelen van iets aan degenen die aan de deur komen, herinnert aan de oude gewoonte om op deze dag de armen niet te vergeten. De oorsprong van het feest ligt in de verering van een heilige die zijn leven in dienst stelde van Christus en Zijn Kerk. Het bekendste voorval uit zijn jeugd, de verdeling van zijn mantel met een bedelaar, heeft door de eeuwen heen zijn plaats behouden in de christelijke kunst, de volksgebruiken en de herinnering van het volk.

Het leven van de H. Martinus van Tours

De grote H. Martinus, de roem van Gallië en het licht van de westerse Kerk in de vierde eeuw, was afkomstig uit Sabaria, een stad in Opper-Pannonië, waarvan de ruïnes aan de rivier de Güns liggen, in Neder-Hongarije, twee mijlen van Sárvár aan de Raab, nabij de grenzen van Oostenrijk en Stiermarken. De H. Gregorius van Tours stelt zijn geboorte in het jaar 316, of vóór Pasen 317, het elfde regeringsjaar van Constantijn de Grote. Zijn ouders namen hem als klein kind mee naar Pavia in Italië, waarheen zij verhuisden en waar de heilige zijn opvoeding ontving. Zijn vader was officier in het leger en bracht het tot de rang van krijgstribuun, niet veel verschillend van die van kolonel, of liever brigadegeneraal, bij ons. Hoewel zijn ouders afgodendienaars waren, scheen onze heilige reeds van zijn vroegste jeugd door de Geest Gods bezield en in niets anders behagen te scheppen dan in Zijn dienst. Op tienjarige leeftijd begaf hij zich tegen de wil van zijn ouders naar de kerk en verzocht onder de catechumenen te worden opgenomen. Zijn verzoek werd ingewilligd en hij woonde zo dikwijls mogelijk het onderricht bij dat in de kerk aan hen werd gegeven. Daardoor vatte hij een zo vurige liefde tot God op, dat hij reeds op twaalfjarige leeftijd naar de woestijn wilde vertrekken, hetgeen hij ook gedaan zou hebben indien zijn jeugdige leeftijd hem niet had verhinderd. Zijn hart bleef niettemin altijd gericht op de kerk en de kloosters.

Toen een keizerlijk bevel werd uitgevaardigd dat de zonen van oud-officieren en soldaten verplichtte de wapenen te dragen, gaf de eigen vader van de heilige, die zeer verlangde dat zijn zoon dit beroep zou volgen, hem aan. Zo werd hij op vijftienjarige leeftijd gedwongen de krijgseed af te leggen en bij de ruiterij ingelijfd. Hij stelde zich tevreden met één dienaar, die hij behandelde alsof deze zijn gelijke was. Zij aten samen en de meester verrichtte dikwijls voor zijn dienaar de geringste werkzaamheden. Gedurende de gehele tijd dat hij in het leger verbleef, hield hij zich vrij van die ondeugden welke dit beroep maar al te dikwijls bezoedelen en onteren. Door zijn deugd, goedheid en liefdadigheid verwierf hij de liefde en achting van al zijn kameraden. Hij was nederig en geduldig in een mate die de menselijke natuur te boven scheen te gaan, hoewel hij nog niet gedoopt was. Hij troostte allen die door droefheid werden getroffen en hielp de noodlijdenden. Van zijn soldij behield hij voor zichzelf slechts wat voor zijn dagelijks onderhoud noodzakelijk was. Van zijn medelijden en liefdadigheid heeft de H. Sulpicius het volgende schitterende voorbeeld opgetekend. Op zekere dag, midden in een zeer strenge winter, toen door de hevige vorst velen van koude omkwamen, ontmoette hij, terwijl hij met andere officieren en soldaten optrok, bij de stadspoort van Amiens een arme man, bijna naakt, bevend en rillend van koude, die de voorbijgangers om een aalmoes vroeg. Toen Martinus zag dat degenen die vóór hem gingen geen acht op deze ongelukkige sloegen, meende hij dat deze voor hem was voorbehouden. Door zijn weldaden aan anderen bezat hij niets meer dan zijn wapens en de kleren die hij droeg. Hij trok daarom zijn zwaard, sneed zijn mantel in twee stukken, gaf het ene aan de bedelaar en sloeg de andere helft om zichzelf heen. Sommige omstanders lachten om het zonderlinge uiterlijk dat hij in die kleding vertoonde, terwijl anderen zich schaamden omdat zij de arme man niet hadden geholpen. In de daaropvolgende nacht zag de H. Martinus in zijn slaap Jezus Christus, gekleed in de helft van de mantel die hij had weggegeven. Hem werd bevolen die goed te bekijken en gevraagd of hij hem herkende. Vervolgens hoorde hij Jezus tot een menigte engelen die Hem omringden zeggen: Martinus, die nog catechumeen is, heeft Mij met dit kleed bekleed. Dit visioen vervulde de heilige met nieuwe ijver en deed hem besluiten spoedig het doopsel te ontvangen. Dit geschiedde in zijn achttiende levensjaar. Niettemin bleef hij op verzoek van zijn krijgstribuun nog bijna twee jaar in het leger. Met deze leefde hij in de innigste vriendschap, en de tribuun beloofde de wereld te verzaken zodra de diensttijd en de aanstelling die hij toen vervulde, geëindigd zouden zijn.

In deze tijd was Martinus zo geheel vervuld van de verplichtingen van zijn doopsel, dat hij nauwelijks meer dan in naam soldaat was. Hij toonde groot ongeduld omdat hij ook maar één ogenblik werd verhinderd zich uitsluitend aan de dienst van God te wijden. Toen de Germanen Gallië binnenvielen, werden de troepen verzameld om tegen hen op te trekken en werd aan de soldaten een geldelijke beloning uitgedeeld. Martinus achtte het onedelmoedig en onrechtvaardig deze beloning aan te nemen terwijl hij voornemens was de krijgsdienst te verlaten. Daarom verzocht hij dat zijn aandeel aan iemand anders zou worden gegeven en vroeg hij ontslag om zich geheel aan de dienst van Christus te kunnen wijden. Men antwoordde hem dat hij slechts ontslag verlangde uit vrees voor de veldslag die de volgende dag werd verwacht. Met verbazingwekkende onverschrokkenheid bood Martinus aan ongewapend in de voorste gelederen te worden geplaatst, zeggende: In de naam van de Heer Jezus, beschermd niet door helm en schild, maar door het teken van het kruis, zal ik mij zonder vrees midden tussen de dichtste gelederen van de vijand begeven. Die nacht verzochten de barbaren om vrede, die hun werd toegestaan. Daarop verkreeg Martinus gemakkelijk verlof om zich terug te trekken, nadat hij volgens de waarschijnlijkste berekening ongeveer vijf jaar in het leger had gediend.

Nadat de H. Martinus het legerkamp had verlaten, begaf hij zich naar de H. Hilarius, die in 353 of 354 bisschop van Poitiers was geworden. Deze grote kerkvoogd leerde spoedig de buitengewone verdiensten van de heilige kennen en wilde hem, om hem aan zijn bisdom te verbinden, tot diaken wijden. Hij kon echter diens nederigheid niet overwinnen en moest zich ermee tevredenstellen hem tot exorcist aan te stellen. Martinus verlangde zeer zijn ouders in Pannonië te bezoeken en verkreeg daarvoor toestemming van de H. Hilarius, die hem liet beloven naar hem terug te keren. Bij zijn overtocht door de Alpen viel hij in handen van een roversbende. Een van hen hief zijn zwaard boven zijn hoofd om hem te doden, maar een ander hield zijn arm tegen. Zij verwonderden zich over zijn bescheidenheid en onverschrokkenheid en vroegen wie hij was en of hij geen vrees had gevoeld bij het zien van een zwaard dat werd opgeheven om hem te doden. Hij antwoordde dat hij christen was en dat hij nooit kalmer en geruster was geweest dan in dit gevaar, omdat hij met zekerheid wist dat Gods goedheid altijd het bereidwilligst is ons te beschermen, zowel in het leven als in de dood, en dat Hij nooit meer nabij is dan in de grootste gevaren. Hij voegde eraan toe dat het hem alleen bedroefde dat zij zich door hun levenswijze van de barmhartigheid van Christus beroofden. De rovers luisterden naar hem en bewonderden de moed en het vertrouwen op God die de deugd schenkt. Degene die gepoogd had de heilige te doden, bracht hem weer op de goede weg, werd christen, leidde een boetvaardig kloosterleven en verhaalde later zelf deze gebeurtenis.

Martinus vervolgde zijn reis over Milaan naar Pannonië, waar hij zijn moeder en vele anderen bekeerde. Zijn vader bleef echter in zijn ongeloof volharden. In Illyrië verzette hij zich met zoveel ijver tegen de arianen, die daar ongehinderd de overhand hadden, dat zij hem in het openbaar geselden en uit het land verbanden. In Italië vernam hij dat de Kerk van Gallië zwaar door deze ketters werd verdrukt en dat de H. Hilarius verbannen was. Naar aanleiding van dit droevige bericht koos hij een toevluchtsoord nabij de muren van Milaan, waar hij een kloosterleven begon. Auxentius, de ariaanse indringer op de bisschopszetel van Milaan, vernam spoedig van zijn ijver voor het orthodoxe geloof en het concilie van Nicea en verdreef hem uit het bisdom. In deze nood ontmoette de heilige een zeer deugdzame priester, met wie hij overeenkwam zich terug te trekken op het kleine, verlaten eiland Gallinaria, aan de Ligurische kust nabij Albenga. Terwijl hij daar in grote onthouding leefde van wortels en wilde kruiden, at hij zonder het te weten een aanzienlijke hoeveelheid nieskruid, voldoende om zijn dood te veroorzaken, indien hij niet, toen hij reeds in uiterste nood verkeerde, door zijn toevlucht tot het gebed weer gezond was geworden. Toen hij in 360 vernam dat de H. Hilarius naar zijn bisschopszetel terugkeerde, begaf hij zich naar Rome om hem onderweg te ontmoeten. Daar ontdekte hij dat Hilarius reeds voorbij was gekomen. Hij volgde hem haastig, haalde hem in en werd door hem met de grootste hartelijkheid ontvangen, waarna hij hem naar Poitiers vergezelde.

Omdat Martinus vurig verlangde zijn roeping in de heilige afzondering te volgen, schonk de H. Hilarius hem een klein stuk land, Locociagum genoemd, tegenwoordig Ligugé, op twee mijlen van de stad. Daar stichtte onze heilige een klooster, dat in de achtste eeuw nog bestond en waarschijnlijk het eerste was dat in Gallië werd opgericht. Onder degenen die de heilige in dit huis opnam, bevond zich een catechumeen die kort daarop ziek werd van de koorts en onverwachts stierf zonder gedoopt te zijn. Martinus was op dat ogenblik voor drie dagen afwezig wegens aangelegenheden die de goddelijke eredienst betroffen. Bij zijn terugkeer vond hij zijn monniken in grote droefheid en het lichaam opgebaard om begraven te worden. Hij barstte in tranen uit en vestigde zijn ogen op het lijk. Toen hij in zichzelf een goddelijke aandrang voelde om een wonder te verrichten, beval hij de anderen de kamer te verlaten. Vervolgens strekte hij zich, als een tweede Eliseüs, over het dode lichaam uit en bad enige tijd met grote vurigheid. Toen hij merkte dat het lichaam weer tot leven begon te komen, stond hij op en bleef ernaast staan. Binnen twee uur begon de gestorvene zijn ledematen te bewegen en opende ten slotte zijn ogen. Toen hij weer tot het leven was teruggekeerd, vertelde hij hoe zijn ziel na het verlaten van het lichaam voor de goddelijke rechterstoel scheen te zijn gebracht en tot een donkere kerker veroordeeld. Twee engelen hadden de Rechter echter voorgehouden dat de H. Martinus voor hem bad. Daarop had de Rechter hun bevolen de ziel naar het lichaam terug te brengen en dit weer tot leven te wekken. De man werd onmiddellijk gedoopt en leefde nog vele jaren. Bij een andere gelegenheid wekte de heilige op dezelfde wijze een slaaf van een rijke buurman weer tot leven, die zichzelf had opgehangen. Door deze twee wonderen verbreidde zijn faam zich buitengewoon.

In het jaar 371 werd hij gekozen tot derde bisschop van Tours en op 3 juli gewijd. De H. Gatianus, die omstreeks dezelfde tijd als de H. Dionysius van Parijs, in het jaar 250, uit Rome was gekomen, had daar als eerste het geloof verkondigd, de bisschopszetel gesticht en deze volgens de H. Gregorius van Tours vijftig jaar bestuurd. Zijn opvolger, nadat de zetel enige jaren onbezet was gebleven, was de H. Litorius. Na diens dood verlangde het volk de H. Martinus tot bisschop. Men bediende zich van een list om hem naar de deur van zijn klooster te lokken, onder het voorwendsel dat hij een zieke zijn zegen moest geven. Daarop werd hij onder sterke bewaking met geweld naar Tours gevoerd. Sommige naburige bisschoppen, die waren uitgenodigd om bij de verkiezing behulpzaam te zijn, voerden aan dat zijn armoedige kleding en uiterlijk en zijn onverzorgde voorkomen bewezen dat hij voor een dergelijke waardigheid ongeschikt was. Maar zulke bezwaren waren juist aanbevelingen voor de dienaar Gods, die op de bisschopszetel werd geplaatst. Ook in deze nieuwe waardigheid bleef de H. Martinus dezelfde levenswijze volgen. Hij behield dezelfde nederigheid van geest, gestrengheid van leven en eenvoud van kleding. Aanvankelijk woonde hij in een kleine cel nabij de kerk. Omdat hij echter de onderbrekingen door de talrijke bezoekers die hij daar ontving niet kon verdragen, trok hij zich terug in een klooster dat hij op twee mijlen van de stad bouwde. Dit was de beroemde abdij van Marmoutier, de oudste die thans nog in Frankrijk bestaat en die tot de congregatie van Sint-Maurus behoort. De plaats was destijds een woestenij, aan de ene zijde ingesloten door een hoge, steile rots en aan de andere door de Loire. Er was slechts één zeer nauwe toegang. De heilige bisschop liet voor zichzelf een houten cel bouwen. Verschillende van zijn monniken hadden op dezelfde wijze vervaardigde cellen, maar het merendeel woonde in nauwe holen die zij in de rotswand uithakten. Men wijst nog een hol aan waarin de H. Martinus enige tijd zou hebben gewoond. Binnen korte tijd had hij hier ongeveer tachtig monniken. Niemand van hen bezat enig persoonlijk eigendom. Niemand mocht kopen of verkopen, zoals bij de meeste monniken gebruikelijk was met betrekking tot hun arbeid en levensonderhoud. Geen enkel handwerk of bedrijf was onder hen toegestaan, behalve het schrijven, waarmee uitsluitend de jongeren werden belast. De ouderen hielden zich alleen bezig met gebed en geestelijke oefeningen. Slechts zeer zelden verliet iemand zijn cel, behalve om naar de bidplaats te gaan, waar zij op de uren van het gemeenschappelijk gebed bijeenkwamen. Zij gebruikten allen samen hun maaltijd in de avond, nadat de vastentijd van de dag voorbij was. Niemand kreeg wijn, tenzij ziekte dit noodzakelijk maakte. De meesten droegen kleding van kamelenhaar, dat wil zeggen van grove wollen stof, en het werd als een vergrijp beschouwd zachte kleding te dragen. Toch bevonden zich onder hen vele personen van aanzien, die in weelde en verfijning waren opgevoed. Uit dit klooster werden vele bisschoppen gekozen, want er was nauwelijks een stad die niet verlangde een herder te ontvangen die onder de tucht van de H. Martinus was gevormd. De bisschop zelf was dikwijls bezig alle delen van zijn bisdom te bezoeken.

Niet ver van zijn klooster stond een kapel met een altaar, dat met toestemming van zijn voorgangers was opgericht boven het graf van een vermeende martelaar. De plaats werd door het volk zeer vereerd, maar de H. Martinus, die niet lichtgelovig was, wilde er niet gaan bidden, omdat hij geen betrouwbaar verslag over de relieken had vernomen. Hij vroeg de oudste geestelijken wat zij ervan wisten, maar kreeg geen bevredigend antwoord. Daarom begaf hij zich op zekere dag met enige van zijn broeders naar die plaats en bad, terwijl hij boven het graf stond, dat God hem zou openbaren wie daar begraven lag. Toen hij zich naar links wendde, zag hij naast zich een bleke verschijning met een woest voorkomen, die hij beval te spreken. De verschijning noemde haar naam en het bleek dat het een rover was die wegens zijn misdaden was terechtgesteld, maar die door het volk als martelaar werd vereerd. Niemand behalve de H. Martinus zag hem; de anderen hoorden slechts zijn stem. Daarop liet de heilige het altaar verwijderen en bevrijdde hij het volk van dit bijgeloof. Vroeger verklaarden bisschoppen personen heilig of erkenden zij hen als zodanig. Om het gevaar van misbruiken te voorkomen, is dit sinds lange tijd voorbehouden aan het rijpe onderzoek en de plechtige goedkeuring van de Apostolische Stoel te Rome. Relieken vereren zonder een verstandige of zedelijke zekerheid omtrent hun echtheid, of zonder het vereiste gezag van de kerkelijke overheden, zoals de canones voorschrijven, is vervallen tot bijgeloof. Waar deze voorzichtigheidsregels in acht worden genomen, is een eventuele vergissing van dezelfde aard als wanneer iemand door een onschuldige onoplettendheid een ander boek zou kussen in plaats van de Bijbel. Het voornaamste doel van zulke godsdienstige handelingen, namelijk God in Zijn heiligen te verheerlijken, blijft immers altijd zeker, welke vergissingen ook mogen voorkomen in de feiten of in dergelijke menselijke middelen die onze godsvrucht opwekken. Maar het voorbeeld van de H. Martinus, de H. Gregorius de Grote, de H. Carolus Borromeüs en alle andere heilige kerkvoogden behoort alle herders aan te sporen tot nauwgezetheid en gestrengheid bij het onderzoeken en verwijderen van relieken waarvan de echtheid niet voldoende is gewaarborgd.

De volledige uitroeiing van de afgoderij in het bisdom Tours en in dat gehele gedeelte van Gallië was de vrucht van de stichtelijke godsvrucht, de wonderen, de ijverige arbeid en het onderricht van de H. Martinus. Kort nadat hij zijn bisschoppelijk ambt had aanvaard, was hij genoodzaakt zich naar het hof van Valentinianus I te begeven, die gewoonlijk in Gallië verbleef, waarschijnlijk wegens de heidense tempels of soortgelijke aangelegenheden. Deze vorst was een goed soldaat, maar een uiterst driftig, ruw en hoogmoedig man. Hoewel hij tijdens de regering van Julianus de Afvallige door zijn ijver was opgevallen, scheen hij later bij bepaalde gelegenheden al te gunstig tegenover de afgoderij te staan of al te onverschillig omtrent de godsdienst te zijn. Dit blijkt onder meer uit het volgende. De Kerk liet toneelspelers nooit tot het doopsel toe voordat zij hun beroep hadden opgegeven, zodat de heidenen vreesden dat hun openbare vermakelijkheden schade zouden lijden wanneer een van hun toneelspelers christen werd. Valentinianus bepaalde daarom dat, wanneer toneelspelers tijdens ziekte het doopsel verlangden, de overheid daarvan op de hoogte moest worden gesteld. Zij moest hen laten onderzoeken om vast te stellen of zij werkelijk in levensgevaar verkeerden voordat hun het doopsel werd toegestaan. Deze vorst wist dat de H. Martinus gekomen was om hem iets ten gunste van de christelijke godsdienst te verzoeken, hetgeen hij niet wilde toestaan. Daarom beval hij dat de heilige niet in het paleis mocht worden toegelaten. Ook zijn vrouw Justina, een fanatieke ariaanse, trachtte hem tegen de heilige bisschop in te nemen. Nadat Martinus twee- of driemaal vergeefs had geprobeerd toegang te verkrijgen, nam hij zijn toevlucht tot zijn gewone wapenen. Hij trok een haren boetekleed aan, bedekte zijn hoofd met as, onthield zich van eten en drinken en bad dag en nacht. Op de zevende dag ontving hij van een engel het bevel zich onverschrokken naar het paleis te begeven. Hij ging erheen, vond de deuren geopend en werd door niemand tegengehouden. Zo bereikte hij de keizer. Toen deze hem van verre zag, vroeg hij woedend waarom men hem had binnengelaten en verwaardigde hij zich niet op te staan. Maar de plaats waarop hij zat, geraakte plotseling geheel in vlammen, zodat hij gedwongen werd op te staan, zoals Sulpicius Severus verhaalt. Toen hij aldus de goddelijke macht had ondervonden, omhelsde hij de heilige verscheidene malen en stond hem alles toe wat hij verlangde, nog voordat deze zijn verzoeken had kunnen uitspreken. Daarna verleende hij hem herhaaldelijk audiëntie, liet hem dikwijls aan zijn tafel eten en bood hem bij zijn vertrek kostbare geschenken aan. De heilige weigerde deze bescheiden, uit liefde tot de armoede die hij beoefende. Dit moet vóór het jaar 375 zijn geschied, toen deze keizer stierf.

De H. Martinus verwoestte vele afgodentempels en velde verscheidene bomen die door de heidenen als heilig werden beschouwd. Nadat hij een zeer oude tempel had afgebroken, wilde hij ook een pijnboom omhakken die ernaast stond. De opperpriester en andere heidenen verzetten zich daartegen. Ten slotte kwamen zij overeen dat zijzelf de boom zouden vellen, op voorwaarde dat degene die zo sterk vertrouwde op de God die hij verkondigde, daaronder zou gaan staan op de plaats die zij hem aanwezen. De heilige, die bij deze buitengewone gebeurtenissen door goddelijke ingeving werd geleid, stemde toe en liet zich vastbinden aan de zijde waarheen de boom overhelde. Toen deze op het punt stond op hem neer te vallen, maakte hij het kruisteken en de boom viel naar de tegenovergestelde zijde. Van de ontzaglijke menigte heidenen die tegenwoordig was, was er niet één die niet terstond om de handoplegging verzocht om onder de catechumenen te worden opgenomen. Bij een andere gelegenheid, toen hij een tempel afbrak in het gebied van de Aedui, dat wil zeggen in de streek van Autun, stortte een groot aantal heidenen zich met grote woede op hem. Een van hen viel hem met getrokken zwaard aan. De heilige legde zijn mantel af en bood hem zijn ontblote hals aan. Maar de heiden werd op wonderbare wijze door schrik bevangen, viel achterover en smeekte hem om vergiffenis. Zijn ijver stelde hem bij vele gelegenheden aan levensgevaar bloot. Overal waar hij tempels verwoestte, bouwde hij onmiddellijk kerken of kloosters. Ook bleef hij dikwijls grote wonderen verrichten. Te Trier genas hij een meisje dat aan verlamming leed en op sterven lag, door enige gewijde olie in haar mond te brengen. Hij herstelde een door de duivel bezeten slaaf van Tetradius, een voormalig proconsul, in zijn gezondheid. Toen hij te Parijs door de stadspoort ging, gevolgd door een grote menigte, kuste hij een melaatse, wiens aanblik afschuw inboezemde, en gaf hem zijn zegen, waarop deze terstond genezen werd. Kleine draadjes van de kleding of het haren boetekleed van de H. Martinus genazen dikwijls zieken wanneer zij daarop werden gelegd. Eens kwam de heilige, op weg naar Chartres, door een dorp waarvan alle inwoners afgodendienaars waren. Toch kwamen zij allen naar buiten om hem voorbij te zien trekken. Toen de heilige kerkvoogd deze menigte ongelovigen zag, werd hij met diep medelijden bewogen en sloeg hij met vurige liefde zijn ogen ten hemel. Vervolgens begon hij hun het woord Gods te verkondigen, zoals hij gewoon was, en nodigde hen met zachtheid uit tot het eeuwige heil. Zijn woorden, stem en bezieling waren zo aangrijpend en krachtig, dat het duidelijk scheen dat niet hijzelf sprak, maar God in hem. Juist op dat ogenblik bracht een vrouw haar enige zoon bij hem, een kind dat gestorven was. Zij smeekte hem als vriend van God het kind weer tot het leven te wekken. De heilige oordeelde dat dit wonder de bekering van velen zou kunnen bewerken. Hij bad en gaf het kind, in tegenwoordigheid van het gehele volk, levend aan zijn moeder terug, die buiten zichzelf was van vreugde en verbazing. De mensen die dit wonder hadden gezien, hieven luide kreten ten hemel aan, liepen naar de heilige, wierpen zich aan zijn voeten en smeekten hem hen onder de catechumenen op te nemen en op het doopsel voor te bereiden. De H. Martinus verheugde zich over de bekering van zoveel zielen tot God, veel meer dan iemand zich over de verovering van een koninkrijk of over alle tijdelijke voordelen had kunnen verheugen.

Paulinus, die te Nola zozeer door zijn heiligheid beroemd was geworden, werd getroffen door hevige pijn aan een oog, waarin zich een staar begon te vormen. De H. Martinus raakte het oog met een penseeltje aan en hij werd onmiddellijk genezen. Vele andere door de H. Martinus verrichte wonderen worden door de H. Sulpicius Severus verhaald, vooral het uitdrijven van duivelen. Hij verdreef deze niet met bedreigingen en verschrikkingen, zoals andere exorcisten gewoon waren, maar gekleed in een ruw haren boetekleed en met as bedekt, wierp hij zich ter aarde en overwon hen met de wapenen van het heilige gebed, totdat zij ten slotte moesten wijken. Dezelfde eerbiedwaardige schrijver verhaalt verscheidene gevallen van openbaringen, visioenen en de gave der profetie, waarmee God de heilige begunstigde. Een buitengewone voorzichtigheid, vooral in het onderscheiden der geesten, was de vrucht van zijn diepe nederigheid, volmaakte zuiverheid van hart en geest van gebed en beschouwing. Daardoor ontdekte hij verscheidene listige misleidingen en strikken van de geest der duisternis. Toen de H. Martinus eens in zijn cel bad, verscheen de duivel aan hem, omgeven door licht, gekleed in koninklijke gewaden, met een kroon van goud en edelstenen op het hoofd en met een vriendelijk en aangenaam gelaat. Tweemaal verklaarde hij Christus te zijn. De nederigheid is de toetssteen waaraan de listen van de duivel worden herkend, want in al deze listen heerst de geest van hoogmoed. Na enige ogenblikken herkende de heilige daaraan de duidelijke kenmerken van de engel der duisternis en antwoordde hem: De Heer Jezus heeft niet gezegd dat Hij gekleed in purper zou komen, gekroond en getooid met een diadeem. Evenmin zal ik ooit iemand voor Christus houden die niet verschijnt in de gedaante waarin Christus geleden heeft en die niet de tekenen van het kruis in Zijn lichaam draagt. Bij deze woorden verdween de boze geest en liet de cel vervuld achter met een ondraaglijke stank.

Terwijl de H. Martinus zich bezighield met geestelijke veroveringen en op vreedzame wijze het rijk van Jezus Christus uitbreidde, werd het West-Romeinse Rijk door verschrikkelijke beroeringen geschokt. Maximus werd in 383 door de Romeinse legioenen in Brittannië tot keizer uitgeroepen. Hij trok naar Gallië, waar de muitende soldaten hem erkenden, vestigde de zetel van zijn rijk te Trier en versloeg Gratianus nabij Parijs. Deze werd door zijn eigen troepen verraden en op 25 augustus 383 te Lyon door Andragathius vermoord. De kerken in Spanje en Gallië werden destijds verontrust door de priscillianisten, die vele dwalingen van Simon de Magiër, de gnostici en de manicheeërs opnieuw verkondigden. Daaraan voegden zij hun geliefkoosde leer van veinzerij en leugen toe. Een openlijk door hen erkende stelregel luidde: Zweer, zweer vals, maar verraad het geheim niet. Maximus trof te Trier Ithacius aan, een Spaanse bisschop en de felste aanklager van de priscillianisten. Zijn ambtgenoot Idacius voegde zich daar bij hem. De nieuwe keizer ontving hen welwillend en beval dat de leiders van de ketters uit Spanje naar Trier moesten worden gebracht om met hun beide aanklagers te worden geconfronteerd. De H. Martinus kwam toevallig naar Trier om bij de alleenheerser tussenbeide te komen ten gunste van enkele personen die ter dood waren veroordeeld wegens hun trouw aan hun vroegere meester Gratianus. Tegelijkertijd kwamen velen uit verschillende streken om Maximus met de kruiperigste vleierij het hof te maken. Onze heilige behield echter steeds zijn apostolisch gezag. Hierin volgde hij het voorbeeld van de H. Ambrosius, die vóór hem als gezant van Valentinianus II, de jongere broer van Gratianus, te Trier was geweest. Deze laatste bleef in het bezit van Italië. Hoewel de H. Martinus onderdaan van Maximus was, hetgeen met Ambrosius niet het geval was, toonde hij de grootste tegenzin om met Maximus omgang te onderhouden. Toen hij werd uitgenodigd aan de keizerlijke tafel te eten, weigerde hij lange tijd en verklaarde vrijmoedig dat hij niet aan dezelfde tafel kon zitten met een man die de ene keizer van zijn gebieden en de andere van zijn leven had beroofd. Maximus betoogde dat hij de keizerlijke waardigheid niet vrijwillig had aangenomen, maar dat de soldaten hem daartoe hadden gedwongen. Zijn ongelooflijke voorspoed scheen volgens hem de wil van God te bewijzen, terwijl van zijn vijanden niemand was omgekomen behalve degenen die in de strijd het leven hadden verloren.

Ten slotte liet de H. Martinus zich overhalen de uitnodiging aan te nemen, tot grote voldoening van de keizer. Deze liet een schitterend gastmaal bereiden en nodigde de aanzienlijkste personen van zijn hof uit, onder wie zijn oom en zijn broer, beiden graven, en de prefect van het pretorium. De priester die de H. Martinus vergezelde, kreeg een zeer eervolle plaats tussen twee graven, op dezelfde rustbank, terwijl Martinus op een lage zetel nabij de keizer plaatsnam. Midden tijdens het gastmaal bood een hofbeambte volgens gewoonte de beker aan Maximus aan. Deze beval hem aan de H. Martinus te geven, in de verwachting dat hij hem uit diens hand zou terugontvangen. Maar nadat de bisschop had gedronken, gaf hij de beker aan zijn priester, die hij als de waardigste persoon van het gezelschap beschouwde. Deze handeling werd door de keizer en het gehele hof ten zeerste toegejuicht. De keizerin, die dag en nacht aandachtig luisterde naar het onderricht van de bisschop, zat steeds aan zijn voeten op de grond. Zij wilde hem op haar beurt een gastmaal aanbieden, waartoe zij ook de keizer uitnodigde. De H. Martinus stemde slechts met de grootste tegenzin toe, want hoewel hij reeds ouder dan zeventig jaar was, onderhield hij zich nooit met vrouwen behalve over noodzakelijke geestelijke aangelegenheden. Hij achtte het echter onvermijdelijk, daar hij verscheidene verzoeken had in te dienen, zoals de vrijlating van gevangenen, de terugroeping van verschillende ballingen en de teruggave van verbeurdverklaarde bezittingen. De keizerin bediende hem zelf aan tafel, in de nederige houding van een dienares.

Noch de H. Ambrosius, noch de H. Martinus wilde gemeenschap onderhouden met Ithacius of met de bisschoppen die met hem in gemeenschap stonden, omdat zij ernaar streefden ketters ter dood te laten brengen. Wij behoeven ons niet te verwonderen over de aanstoot die deze heiligen namen aan de wijze waarop zij Priscillianus vervolgden, wanneer wij bedenken hoezeer de Kerk het vergieten van bloed, zelfs dat van misdadigers, verafschuwde en nooit toestond dat geestelijken aan dergelijke rechtszaken deelnamen. De H. Martinus berispte Ithacius voortdurend wegens zijn handelwijze en drong er bij hem op aan zijn aanklacht in te trekken. Ook smeekte hij Maximus het bloed van de schuldigen niet te vergieten. Het was voldoende, zo verklaarde hij, dat zij door de bisschoppen tot ketters waren verklaard en geëxcommuniceerd. Bovendien bestond er geen precedent voor het voorleggen van een kerkelijke zaak aan een wereldlijke rechter. Ithacius luisterde niet naar zijn raad en waagde het zelfs Martinus van dezelfde ketterij te beschuldigen, zoals hij gewoonlijk deed met personen wier levenswijze hem al te streng voorkwam. Uit eerbied voor de vermaningen van de H. Martinus liet Maximus het proces uitstellen zolang de heilige te Trier verbleef. Hij beloofde hem zelfs dat het bloed van de aangeklaagden niet zou worden vergoten. Maar nadat Martinus Trier had verlaten, liet de keizer zich overhalen en droeg hij de zaak van de priscillianisten over aan Evodius, die hij tot prefect van het pretorium had aangesteld. Deze gestrenge rechter verklaarde Priscillianus op grond van diens eigen bekentenis schuldig aan verscheidene misdrijven, zoals het houden van nachtelijke bijeenkomsten met ontuchtige vrouwen, het naakt bidden en andere dergelijke zaken. Ithacius trad als aanklager op en was zelfs tegenwoordig toen Priscillianus op de pijnbank werd gelegd. Daarna trok hij zich echter terug en woonde de doodveroordeling niet bij. Evodius legde de gehele rechtsgang aan Maximus voor, die Priscillianus en zijn medeplichtigen de doodstraf waardig verklaarde. Evodius sprak daarop het vonnis uit. Priscillianus, zijn beide geestelijken Felicissimus en Armenius, de leek Latrocinius en Euchrocia werden onthoofd. Bisschop Instantius, die door het concilie van Bordeaux was veroordeeld, werd verbannen naar de eilanden van Sylina, ofwel de Scilly-eilanden, voorbij Brittannië. Kort daarop werden Afarinus en Aurelius, twee diakens, ter dood veroordeeld. Tiberianus werd naar dezelfde eilanden verbannen en zijn vermogen werd verbeurdverklaard. Ook anderen werden om dezelfde zaak gestraft.

Ithacius en de met hem verbonden bisschoppen genoten de steun van de keizer, zodat verscheidene personen die hun handelwijze afkeurden, hen niet durfden te veroordelen. Slechts één bisschop, Theognostus genaamd, verklaarde zich openlijk tegen hem. De aanhangers van Ithacius bewogen de keizer ertoe tribunen naar Spanje te zenden met onbeperkte bevoegdheid om ketters op te sporen en hun leven en bezittingen te ontnemen. Niemand twijfelde eraan dat bij dit onderzoek vele onschuldigen zonder onderscheid zouden omkomen, want de bleekheid van iemands gelaat of zijn kleding was voor deze mensen reeds voldoende om verdenking te wekken. De dag nadat zij dit bevel hadden verkregen, vernamen zij geheel onverwacht dat de H. Martinus bijna te Trier was aangekomen. Hij was immers dikwijls genoodzaakt zich daarheen te begeven wegens werken van liefdadigheid. De aanhangers van Ithacius werden door zijn komst zeer verontrust. Toen zij ontdekten dat Martinus zich van hun gemeenschap onthield, zeiden zij tegen de keizer dat hun goede naam geheel verloren zou zijn indien de onverzettelijkheid van Theognostus door het gezag van Martinus werd gesteund. Maximus hield de heilige daarop op milde wijze voor dat de ketters door de keizerlijke rechters, en niet door de bisschoppen, terecht waren veroordeeld wegens hun misdrijven. Toen hij echter merkte dat de H. Martinus zich hierdoor niet liet bewegen, maar bleef volhouden dat de bisschoppen de vervolgingen hadden geleid, ontstak Maximus in woede. Hij verwijderde zich en gaf onmiddellijk bevel de personen voor wie Martinus kwam pleiten ter dood te brengen. Dit waren graaf Narses en de bestuurder Leucadius, die zich de vijandschap van Maximus op de hals hadden gehaald doordat zij aan de partij van Gratianus trouw waren gebleven. Nog meer ging het de heilige ter harte te verhinderen dat de tribunen naar Spanje werden gezonden, niet alleen ter wille van vele katholieken, maar ook ter wille van de ketters, wier levens hij vurig verlangde te redden. Zijn weigering om gemeenschap te onderhouden met de aanhangers van Ithacius had slechts ten doel het kwaad te voorkomen dat kon voortkomen uit het schandaal van hun onrechtvaardige handelwijze. Maar aangezien zij niet geëxcommuniceerd waren, betekende gemeenschap met hen geen overtreding van enige kerkelijke wet. In deze uiterste nood haastte de H. Martinus zich opnieuw naar het paleis en beloofde de keizer gemeenschap met Ithacius te zullen onderhouden, mits hij de ongelukkige gevangenen gratie verleende en de tribunen terugriep die naar Spanje waren gezonden. Maximus voldeed onmiddellijk aan zijn verzoeken. De volgende dag hadden de aanhangers van Ithacius vastgesteld voor de wijding van Felix, de nieuwgekozen bisschop van Trier. Bij die gelegenheid onderhield de H. Martinus gemeenschap met hen, opdat zoveel mensen van de dood zouden worden gered. De daaropvolgende dag verliet hij Trier met enig gewetensbezwaar, of althans met droefheid over zijn toegevendheid. Maar terwijl hij in het bos nabij Andethanna, tegenwoordig Echternach, op vijf mijlen van Trier, bad, werd hij door een engel vertroost. Deze verklaarde hem dat hij reden had om te treuren over een toegevendheid die op zichzelf een kwaad was, maar die door de liefde noodzakelijk en verschoonbaar was geworden. De H. Sulpicius voegt eraan toe dat de H. Martinus hun gewoonlijk met tranen in de ogen vertelde dat het hem sinds die tijd meer moeite en langer gebed kostte om duivelen uit te drijven dan tevoren. Een zwakheid, onvolmaaktheid of dagelijkse zonde is dikwijls aanleiding tot het onttrekken van voelbare godsvrucht of genade, totdat deze door grotere nederigheid en berouw wordt herwonnen, hoewel dergelijke onttrekkingen ook dikwijls uitsluitend als beproeving worden toegestaan.

De H. Martinus vervolgde zijn reis naar Tours, waar hij werd ontvangen als de beschermengel van zijn volk. Ook op hoge leeftijd verslapte hij niets van zijn gestrenge levenswijze of van zijn ijverige arbeid voor het heil van anderen. Tot het einde van zijn leven bleef hij zijn leer door veelvuldige en wonderbaarlijke mirakelen bevestigen, zoals de H. Sulpicius Severus ons verzekert. Deze grote man, Sulpicius Severus, had de wereld verzaakt en als eerste toevluchtsoord een kleine woning gekozen op een landgoed dat hij bezat bij een dorp aan de grens van Aquitanië, tegenwoordig in Languedoc, Primuliacum genaamd, later Mont-Primlau, een plaats die thans niet meer bekend is. Hij bracht verscheidene bezoeken aan de H. Martinus en richtte zijn leven naar diens leiding. Bij zijn aankomst reikte de zalige man hemzelf en zijn metgezellen water aan om vóór de maaltijd hun handen te wassen. Hij liet hun een matige lichamelijke verkwikking aanbieden en voedde hen vervolgens met de geestelijke spijs van zijn hemelse onderrichtingen. Hij spoorde hen krachtig aan de zinnelijkheid, de genoegens en de verstrooiingen van de wereld te verzaken, opdat zij zonder belemmering de Heer Jezus met geheel hun hart zouden kunnen volgen. In de avond waste hij hun met eigen handen de voeten.

De H. Sulpicius verzekert ons dat Martinus, hoewel hij geen wereldse geleerdheid bezat, in zijn onderricht duidelijk, ordelijk, aangrijpend, vurig en krachtig welsprekend was. Hij was zeer bedreven in het oplossen van ingewikkelde moeilijkheden uit de Heilige Schrift, het beantwoorden van vragen over geestelijke zaken en het geven van passende raad aan eenieder. Niemand weerlegde dwalingen en ongeloof of stelde de waarheid van de christelijke godsdienst met grotere helderheid en kracht voor. Deze beroemde schrijver voegt eraan toe dat hij nooit iemand had horen spreken met zoveel gezond verstand, kennis en inzicht, of in zuiverder taal, en dat de ernst, waardigheid en nederigheid waarmee Martinus sprak niet te beschrijven waren. Niettemin bestond zijn krachtigste aansporing tot de volmaakte deugd in de bijna onweerstaanbare invloed van zijn voorbeeld en wonderbare heiligheid. Niemand zag hem ooit vertoornd, ontsteld, bedroefd of ijdel lachen. Dezelfde kalmte van geest en dezelfde sereniteit van gelaat vertoonde hij in voorspoed en tegenspoed en onder alle wisselvalligheden van het menselijk leven, zelfs in een mate die in dit sterfelijke leven nauwelijks mogelijk scheen. Christus was steeds in zijn mond en in zijn hart. Daar heersten slechts oprechte nederigheid, godsvrucht, vrede, barmhartigheid en goedheid. Hij waakte er zorgvuldig voor anderen nooit te oordelen en hun handelingen, indien het enigszins mogelijk was, zo gunstig mogelijk uit te leggen. Beledigingen, laster, afgunst en de naijver van vervolgers, die hem gedurende zijn gehele leven nooit ontbraken, vergold hij door bitter over hun zonden te wenen en iedere gelegenheid te zoeken hun diensten te bewijzen en weldaden te schenken. Niemand sloot hij ooit van zijn heilige vriendschap uit. Nooit wilde hij gedurende de dag enige tijd verliezen en dikwijls bracht hij gehele nachten door met arbeid en waken. Aan zijn lichaam stond hij slechts die verkwikking en rust toe die door uiterste noodzaak werden vereist. Hij sliep op de blote grond, bedekt met een grof haren kleed. Te midden van zijn uitwendige bezigheden bleef zijn hart steeds innig met God verenigd en scheen hij Zijn tegenwoordigheid nooit uit het oog te verliezen, noch in woorden, noch in daden. Zoals smeden, wanneer zij geen ijzeren staaf voor zich hebben om te bewerken, uit gewoonte soms toch op het aambeeld slaan, zo bleef de H. Martinus, of hij nu las, schreef of met mensen sprak, door gewoonte voortdurend inwendig ingekeerd. Hij onderhield zich in zijn binnenste op zoete wijze met de hemelse Bruidegom en de Schenker van alle genaden.

Hij was gewoon uit alles wat zich voordeed nuttige geestelijke lessen en gedachten te putten en heilige gevoelens op te wekken. Toen hij eens een pasgeschoren schaap zag, zei hij opgewekt tot degenen die bij hem waren: Dit schaap heeft het voorschrift van het Evangelie vervuld, want daar het genoeg had voor twee mantels, heeft het er één afgestaan aan degenen die gebrek lijden. Zo behoort ook gij te handelen. Toen hij een varkenshoeder zag, die het zeer koud had en slechts half bedekt was met een armzalig, kort kleed van huiden, zei hij: Ziehier Adam, verdreven uit het paradijs. Maar laten wij de oude Adam afleggen en ons met de nieuwe bekleden. Toen hij eens tijdens een bezoek aan zijn bisdom bij een rivier aankwam, zag hij een grote menigte vogels die druk bezig waren de vissen te verslinden. Daarop zei hij: Deze vraatzuchtige vogels gelijken zeer op onze helse vijanden, die voortdurend op de loer liggen om onvoorzichtige zielen te vangen en plotseling tot hun prooi te maken. Hij beval de vogels echter het water te verlaten en zich naar de heuvels en heidevelden te begeven, hetgeen zij onmiddellijk deden. Op deze wijze diende ieder schepsel voor de gezuiverde ogen van de heilige als een levendige spiegel van de waarheid. Uit alles putte hij zonder studie of inspanning, ja zelfs met genoegen, heilzame lessen om zijn hart steeds met zuivere en hemelse gedachten vervuld te houden. Evenzo streefde hij ernaar dat degenen die aan zijn zorg waren toevertrouwd hun ziel voortdurend in het gebed zouden oefenen, opdat zij bereid zouden zijn de hemelse Bruidegom een zuivere en aangename woning te verschaffen. Het was vooral doordat hij zijn geest steeds op God gevestigd hield en door de voortreffelijke zuiverheid van zijn hart, veel meer dan door de natuurlijke levendigheid van zijn verstand of door zijn lectuur, dat hij zulk een hoge graad van ware kennis en hemelse welsprekendheid bereikte. Daardoor verwierf hij de kracht waarmee hij, als een groot aanvoerder in de geestelijke strijd, op alle mogelijke wijzen voortdurend oorlog voerde tegen de vorst van deze wereld en hem overal waar hij kwam van zijn oude heerschappij beroofde.

De H. Martinus was ouder dan tachtig jaar toen het God behaagde een zalig einde aan zijn arbeid te maken. Reeds lang vóór zijn heengaan had hij kennis van zijn naderende dood, die hij zijn leerlingen duidelijk voorspelde. Toen hij vernam dat onder de geestelijkheid van Candes, een parochie aan de uiterste grens van zijn bisdom, bij de samenvloeiing van de Loire en de Vienne in Touraine, op de grens van Poitou en Anjou, een ergerlijke verdeeldheid was ontstaan, begaf hij zich daarheen om de onenigheid bij te leggen, zoals gewoonlijk vergezeld door een groot aantal leerlingen. Nadat hij daar enige tijd had verbleven en alle aangelegenheden naar tevredenheid had geregeld, bereidde hij zich voor op zijn terugkeer. Toen werd hij door zijn laatste ziekte getroffen en voelde hij plotseling zijn krachten verdwijnen. Zodra hij ziek werd, riep hij zijn kloosterbroeders bijeen en deelde hun mee dat het uur van zijn heengaan was aangebroken. Bij deze tijding riepen zij allen onder tranen als uit één mond tot hem: Vader, waarom verlaat gij ons? Aan wie vertrouwt gij ons toe? De verscheurende wolven zullen uw kudde aanvallen. Wij weten dat gij verlangt bij Jezus Christus te zijn, maar uw beloning is verzekerd en zal niet in het minst verminderen wanneer zij nog enige tijd wordt uitgesteld. Heb medelijden met ons, die te midden van grote gevaren achterblijven. De dienaar Gods werd door hun tranen bewogen, weende eveneens en bad aldus: Heer, indien ik nog noodzakelijk ben voor Uw volk, weiger ik de arbeid niet. Uw heilige wil geschiede. Alsof hij, zo zegt de H. Sulpicius, had willen zeggen dat zijn ziel door ouderdom, zwakheid of vermoeienissen niet overwonnen was en bereid bleef nieuwe strijd te voeren indien God hem daartoe riep. Maar indien God zijn ouderdom wilde sparen en hem tot Zich wilde nemen, dan moest Hijzelf de hoeder en beschermer zijn van de zielen voor wie Martinus vreesde. Door deze woorden toonde hij dat hij niet wist wat hem dierbaarder was: op aarde te blijven voor Christus of de aarde te verlaten voor Christus. Tevens leerde hij ons dat wij, wanneer wij om tijdelijke zaken bidden, ons met volmaakte berusting en onverschilligheid aan de goddelijke wil moeten overgeven en God moeten smeken alles in ons en door ons tot Zijn meerdere eer te leiden.

De heilige had een koorts die enige dagen duurde. Niettemin bracht hij de nacht in gebed door, liggend op as en een haren boetekleed. Zijn leerlingen smeekten hem dringend dat hij hun ten minste zou toestaan wat stro onder hem te leggen. Maar hij antwoordde: Het betaamt een christen niet anders dan op as te sterven. Ik zou zondigen indien ik u een ander voorbeeld naliet. Hij hield voortdurend zijn ogen en handen naar de hemel opgeheven en onderbrak zijn gebed niet. De priesters die om hem heen stonden, smeekten hem daarom zich op zijn zijde te keren, opdat zijn lichaam enige rust zou vinden. Hij antwoordde: Laat mij, mijn broeders, liever naar de hemel dan naar de aarde zien, opdat mijn ziel zich bij haar vlucht moge richten naar de Heer tot Wie zij gaat. Toen hij daarna de duivel nabij zich zag, zei hij: Wat doet gij hier, wreed beest? Gij zult niets in mij vinden. Abrahams schoot staat open om mij te ontvangen. Na deze woorden gaf hij op 8 november, waarschijnlijk in het jaar 397, de geest. Hij stierf zeven maanden na de H. Ambrosius, zoals de H. Gregorius van Tours ons verzekert. Degenen die tegenwoordig waren, verwonderden zich over de glans van zijn gelaat en zijn gehele lichaam, dat hun reeds verheerlijkt scheen. De inwoners van Poitiers betwistten die van Tours hevig het bezit van zijn lichaam, maar het volk van Tours voerde het mee. De gehele stad trok uit om het te ontvangen. Alle bewoners van het omliggende platteland en velen uit naburige steden stroomden toe, met ongeveer tweeduizend monniken en een grote menigte maagden. Allen smolten weg in tranen, hoewel niemand aan zijn heerlijkheid twijfelde.

Onder het zingen van hymnen werd hij naar zijn begraafplaats gedragen, in een klein bos op enige afstand van het klooster, waar bepaalde monniken in afzonderlijke cellen leefden. De plaats lag destijds vijfhonderddertig passen buiten de stad, zoals de H. Gregorius van Tours ons meedeelt. Tegenwoordig maakt zij echter deel uit van de stad. Bij het begin van de invallen van de Noormannen werden de muren zover uitgebreid dat zij deze plaats omsloten. De H. Brictius, de opvolger van de H. Martinus, bouwde een kapel boven zijn graf. De H. Perpetuus, de zesde bisschop van Tours, stichtte omstreeks het jaar 470 op die plaats een grote kerk en een klooster, waarbij de prachtige graftombe van de heilige achter het hoogaltaar werd geplaatst. Deze monniken gingen in de zevende eeuw tot de seculiere staat over. Tegen het einde van de achtste eeuw vestigde paus Adrianus I er op verzoek van Karel de Grote reguliere kanunniken, en kort daarna werd Alcuinus tot hun abt aangesteld. Deze kanunniken werden tijdens de regering van Karel de Kale, in 849, geseculariseerd en zijn dat sindsdien gebleven. De koning van Frankrijk is sinds de tijd van Hugo Capet abt en eerste kanunnik. Behalve elf waardigheidsbekleders en eenenvijftig kanunniken zijn er kerkelijke erekanunniken, namelijk de patriarch van Jeruzalem, de aartsbisschoppen van Mainz, Keulen, Compostela, Sens en Bourges, de bisschoppen van Luik, Straatsburg, Angers, Auxerre en Quebec, en de abten van Marmoutier en Sint-Julianus te Tours. De wereldlijke erekanunniken zijn de dauphin, de hertogen van Bourgondië, Anjou, Bretagne, Bourbon, Vendôme en Nevers, de graven van Vlaanderen, Dunois en Angoulême, en tevens de graaf van Douglas in Schotland, voordat die familie van godsdienst veranderde. De buitengewone verering die de Fransen en geheel Europa voor de H. Martinus en voor deze kerk ter wille van zijn kostbaar graf hebben betoond, zou stof voor een uitvoerige geschiedenis opleveren.

De hugenoten plunderden het heiligdom en verstrooiden de relieken van de heilige. De kerk wist echter een bot van zijn arm en een gedeelte van zijn schedel terug te verkrijgen. Reeds vóór deze verstrooiing hadden bepaalde kerken kleine gedeelten ontvangen, die zij nog steeds bewaren. De priorij van Saint-Martin-des-Champs te Parijs bezit een gedeelte; twee van zijn tanden worden getoond in de Sint-Maartenskerk te Doornik. De kathedraal van Tours werd door de H. Martinus gebouwd ter ere van de H. Mauritius, maar draagt sinds het jaar 1096 de titel van de H. Gatianus. Haar kapittel behoort tot de aanzienlijkste van Frankrijk. De bisschop van Tours was suffragaan van Rouen totdat hij tot metropoliet werd verheven. In de Sint-Maartenskerk wordt een flesje heilige olie bewaard, waarmee Hendrik IV tot koning werd gezalfd in plaats van met de olie uit Reims. De H. Sulpicius verhaalt dat de H. Martinus soms ziekten genas met olie die hij had gezegend, en dat deze olie soms op wonderbare wijze vermeerderde. De vele wonderen die onmiddellijk na zijn zalige dood bij het graf van de H. Martinus of door zijn voorspraak werden verricht, waarvan sommige door de H. Gregorius van Tours, Fortunatus en anderen worden verhaald, wakkerden de godsvrucht van het volk buitengewoon aan. Sommigen hebben gemeend dat hij de eerste heilige was die door de Kerk openlijk als belijder werd vereerd. Maar geen enkele oude schrijver zinspeelt daar zelfs maar op. De H. Johannes de Evangelist, de H. Thecla en vele anderen waren immers geen martelaren in de eigenlijke betekenis van het woord, om nog maar te zwijgen van de H. Petronilla, de H. Praxedis en de H. Pudentiana. Het voornaamste feest van de H. Martinus wordt gevierd op 11 november; dat van zijn wijding en de overbrenging van zijn relieken op 4 juli; en dat van hun terugkeer van Auxerre naar Tours, de zogenaamde Relatio, op 13 december.

De deugd van de H. Martinus, die een wonder voor de wereld was, berustte op de diepste nederigheid, volmaakte zachtmoedigheid en zelfverloochening, waardoor hij aan zichzelf gestorven was; op zijn voortdurende overweging van de godsdienstige waarheden; op zijn liefde tot de hemelse dingen en zijn verachting van de wereld, waaraan zijn hart gekruisigd was; en ten slotte op de voortdurende vereniging van zijn ziel met God door de beoefening van het heilige gebed en de volledige overgave van zichzelf aan de goddelijke wil in alle dingen, zonder enig voorbehoud. Een dergelijke gesteltenis moest noodzakelijk vergezeld gaan van de vurigste broederliefde, ijver voor de goddelijke eer en alle andere deugden. Welke onze staat en omstandigheden in de wereld ook mogen zijn, indien wij niet door dezelfde deugden te leren en dagelijks te trachten deze in ons hart te doen groeien, de geest van Christus aannemen, Zijn beeld in onze ziel dragen en Zijn livrei dragen, kunnen wij niet hopen dat Hij ons op de jongste dag als de Zijnen zal erkennen of ons zal toelaten tot het gezelschap van Zijn uitverkorenen. Integendeel, wij zullen met de verworpenen worden uitgeworpen in de buitenste duisternis.

Bron: Alban Butler, The Lives of the Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints